Τραυματικές εμπειρίες, χρόνιο στρες και αυτοάνοσα νοσήματα: Τι γνωρίζουμε σήμερα;
Η σχέση ανάμεσα στην ψυχική και τη σωματική υγεία αποτελεί ένα από τα σημαντικά πεδία της σύγχρονης επιστημονικής έρευνας. Τα τελευταία χρόνια, το ενδιαφέρον στρέφεται όλο και περισσότερο στον τρόπο με τον οποίο οι τραυματικές εμπειρίες και το χρόνιο στρες ενδέχεται να επηρεάζουν τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος.
Μπορεί, όμως, μια δύσκολη παιδική ηλικία, μια παρατεταμένη περίοδος ψυχολογικής πίεσης ή ένα τραυματικό γεγονός να συνδέονται με την εμφάνιση ενός αυτοάνοσου νοσήματος; Η επιστημονική απάντηση είναι πιο σύνθετη από ένα απλό «ναι» ή «όχι».
Τι είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα;
Το ανοσοποιητικό σύστημα αποτελεί τον φυσικό μηχανισμό άμυνας του οργανισμού. Αναγνωρίζει και αντιμετωπίζει παθογόνους μικροοργανισμούς και άλλους παράγοντες που μπορεί να απειλήσουν την υγεία μας.
Στα αυτοάνοσα νοσήματα, η λειτουργία της ανοσολογικής ανοχής διαταράσσεται και το ανοσοποιητικό σύστημα στρέφεται λανθασμένα εναντίον κυττάρων ή ιστών του ίδιου του οργανισμού.
Στην κατηγορία αυτή ανήκουν νοσήματα όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα, ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, η σκλήρυνση κατά πλάκας, η ψωρίαση και ορισμένες αυτοάνοσες παθήσεις του θυρεοειδούς.
Η εμφάνισή τους δεν αποδίδεται σε έναν μόνο παράγοντα. Η γενετική προδιάθεση, οι περιβαλλοντικές επιδράσεις, ορμονικοί και ανοσολογικοί μηχανισμοί, καθώς και άλλοι παράγοντες φαίνεται να αλληλεπιδρούν με διαφορετικό τρόπο σε κάθε νόσημα και σε κάθε άνθρωπο.
Πώς επηρεάζει το χρόνιο στρες τον οργανισμό;
Το στρες είναι μια φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού όταν καλείται να αντιμετωπίσει μια απειλή ή μια απαιτητική κατάσταση. Σε βραχυπρόθεσμο επίπεδο, ενεργοποιεί μηχανισμούς που μας βοηθούν να ανταποκριθούμε στις ανάγκες της στιγμής.
Όταν, όμως, η αίσθηση απειλής παραμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα, το σώμα μπορεί να βρίσκεται σε παρατεταμένη κατάσταση αυξημένης ενεργοποίησης.
Σε αυτή τη διαδικασία συμμετέχουν, μεταξύ άλλων:
Ο άξονας υποθαλάμου – υπόφυσης – επινεφριδίων (HPA): Συμμετέχει στη ρύθμιση της αντίδρασης στο στρες και στην έκκριση ορμονών, όπως η κορτιζόλη.
Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα: Συμβάλλει στην κινητοποίηση του οργανισμού απέναντι σε απαιτητικές ή απειλητικές καταστάσεις.
Το ανοσοποιητικό σύστημα: Επηρεάζεται από νευροενδοκρινικά και άλλου τύπου βιολογικά σήματα, τα οποία συμμετέχουν στη ρύθμιση της φλεγμονώδους απόκρισης.
Η παρατεταμένη ψυχολογική επιβάρυνση έχει συσχετιστεί με μεταβολές σε αυτούς τους μηχανισμούς. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που βιώνει χρόνιο στρες θα αναπτύξει αυτοάνοσο νόσημα. Δείχνει, ωστόσο, ότι η ψυχολογική και η σωματική λειτουργία δεν είναι ανεξάρτητες μεταξύ τους.
Τι δείχνουν οι έρευνες για τις τραυματικές εμπειρίες;
Οι τραυματικές εμπειρίες, ιδιαίτερα όταν συμβαίνουν κατά την παιδική ηλικία ή επαναλαμβάνονται για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορούν να έχουν μακροχρόνιες επιδράσεις στην ψυχική και σωματική υγεία.
Έρευνες έχουν εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στις δυσμενείς εμπειρίες της παιδικής ηλικίας, όπως η κακοποίηση, η παραμέληση και η έκθεση σε σοβαρές οικογενειακές δυσκολίες, και στην πιθανότητα εμφάνισης ορισμένων αυτοάνοσων νοσημάτων στην ενήλικη ζωή.
Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση του 2025 εντόπισε συσχετίσεις ανάμεσα στις δυσμενείς παιδικές εμπειρίες και σε ορισμένες παθήσεις, όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα, η ψωρίαση και η σκλήρυνση κατά πλάκας. Ωστόσο, οι ερευνητές επισήμαναν σημαντικούς περιορισμούς, όπως τη μεγάλη ανομοιογένεια των μελετών και τον κίνδυνο μεροληψίας σε αρκετές από αυτές.
Αντίστοιχα, ανασκόπηση του 2024 σχετικά με το τραυματικό στρες και τα αυτοάνοσα ρευματικά νοσήματα ανέδειξε ενδείξεις σύνδεσης, αλλά και σημαντικά κενά στην υπάρχουσα βιβλιογραφία.
Τα ευρήματα αυτά είναι σημαντικά, αλλά χρειάζονται προσεκτική ερμηνεία. Η συσχέτιση δύο παραγόντων δεν αποδεικνύει ότι ο ένας προκαλεί τον άλλον. Επίσης, δεν σημαίνει ότι όλες οι τραυματικές εμπειρίες έχουν τις ίδιες επιδράσεις ή ότι όλα τα αυτοάνοσα νοσήματα ακολουθούν τον ίδιο μηχανισμό.
Με ποιους τρόπους μπορεί να συνδέονται το τραύμα και η ανοσολογική λειτουργία;
Οι ερευνητές εξετάζουν διάφορους πιθανούς μηχανισμούς που θα μπορούσαν να εξηγήσουν αυτή τη σχέση.
1. Μακροχρόνια ενεργοποίηση του συστήματος στρες
Η παρατεταμένη έκθεση σε στρεσογόνες συνθήκες ενδέχεται να επηρεάζει τη ρύθμιση του νευροενδοκρινικού συστήματος. Οι μεταβολές στην επικοινωνία ανάμεσα στον εγκέφαλο, τις ορμόνες και το ανοσοποιητικό σύστημα αποτελούν ένα από τα πεδία που μελετώνται.
2. Φλεγμονώδεις διεργασίες
Ορισμένες μελέτες έχουν συσχετίσει το χρόνιο στρες και τις τραυματικές εμπειρίες με μεταβολές σε δείκτες φλεγμονής. Η φλεγμονή, ωστόσο, είναι μια σύνθετη βιολογική διαδικασία και δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη αυτοάνοσης νόσου.
3. Επιπτώσεις στον ύπνο και στις καθημερινές λειτουργίες
Οι τραυματικές εμπειρίες μπορεί να συνδέονται με δυσκολίες στον ύπνο, αυξημένη εγρήγορση, άγχος και αλλαγές στις καθημερινές συνήθειες. Αυτοί οι παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν τη συνολική σωματική ευεξία και την ικανότητα του οργανισμού να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της καθημερινότητας.
4. Αλληλεπίδραση με τη γενετική και άλλους περιβαλλοντικούς παράγοντες
Δεν αντιδρούν όλοι οι άνθρωποι με τον ίδιο τρόπο στις ίδιες εμπειρίες. Η γενετική προδιάθεση, το περιβάλλον, οι διαθέσιμοι υποστηρικτικοί πόροι και η συνολική κατάσταση της υγείας αποτελούν παράγοντες που ενδέχεται να επηρεάζουν την πορεία κάθε ανθρώπου.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να θεραπεύσει ένα αυτοάνοσο νόσημα;
Η ψυχοθεραπεία δεν αποτελεί θεραπεία για τα αυτοάνοσα νοσήματα και δεν υποκαθιστά την ιατρική παρακολούθηση ή την κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή.
Μπορεί, ωστόσο, να συμβάλει ουσιαστικά στη διαχείριση των ψυχολογικών επιπτώσεων που συνοδεύουν μια χρόνια ασθένεια, αλλά και στην επεξεργασία τραυματικών εμπειριών που εξακολουθούν να επηρεάζουν την καθημερινότητα.
Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία, το άτομο μπορεί να αναγνωρίσει τις συναισθηματικές του ανάγκες, να αναπτύξει αποτελεσματικότερους τρόπους διαχείρισης του στρες, να επεξεργαστεί δύσκολες εμπειρίες και να ενισχύσει την αίσθηση προσωπικής ασφάλειας και υποστήριξης.
Παράλληλα, η φροντίδα του ύπνου, η υποστηρικτική κοινωνική δικτύωση και η συνεργασία με τους κατάλληλους επαγγελματίες υγείας μπορούν να αποτελέσουν σημαντικά στοιχεία μιας συνολικής προσέγγισης.
Η ψυχική και η σωματική υγεία χρειάζονται μια ολιστική ματιά
Η αναγνώριση της σχέσης ανάμεσα στις ψυχολογικές εμπειρίες και στη σωματική υγεία δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποδίδουμε τις ασθένειες στην ψυχική κατάσταση ενός ανθρώπου.
Κανείς δεν ευθύνεται για τις τραυματικές εμπειρίες που έχει βιώσει ούτε για την εμφάνιση ενός αυτοάνοσου νοσήματος. Η σύνδεση ψυχής και σώματος δεν πρέπει να μετατρέπεται σε ενοχοποίηση ή σε απλουστευτικές εξηγήσεις.
Αντίθετα, μας υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως ένα σύνολο βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων. Η φροντίδα της ψυχικής υγείας δεν αντικαθιστά την ιατρική φροντίδα, αλλά μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό μέρος της συνολικής υποστήριξης.
Βιβλιογραφία
Mandagere, K., Stoy, S., Hammerle, N., Zapata, I., & Brooks, B. (2025). Systematic review and meta-analysis of post-traumatic stress disorder as a risk factor for multiple autoimmune diseases. Frontiers in Psychiatry, 16, 1523994. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2025.1523994
Ploesser, M., Silverman, S., Lomeli Diaz, J. D., Zincke, M. T., & Taylor, M. B. (2024). The link between traumatic stress and autoimmune rheumatic diseases: A systematic scoping review. Seminars in Arthritis and Rheumatism, 69, 152558. https://doi.org/10.1016/j.semarthrit.2024.152558
Childhood adversity as a risk factor for autoimmune disease: A systematic review and meta-analysis with implications for psychiatry. (2025). Brain, Behavior, and Immunity, 128, 643–653. https://doi.org/10.1016/j.bbi.2025.05.012
Μυρτώ Σεγρέδου, BSc, MSc, Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπεύτρια
📍 Ο χώρος μου βρίσκεται στην Κηφισιά Αττικής και προσφέρω συνεδρίες τόσο δια ζώσης όσο και online προσφέροντας έναν ασφαλή και υποστηρικτικό χώρο για όποιον θέλει να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του και να ενισχύσει την ψυχική του ανθεκτικότητα.
