Βουλιμία και επεισοδιακή υπερφαγία: Όταν η σχέση με το φαγητό γίνεται δύσκολη
Το φαγητό αποτελεί βασική ανάγκη, αλλά ταυτόχρονα συνδέεται με τις συνήθειες, τις εμπειρίες και τα συναισθήματά μας. Για κάποιους ανθρώπους, όμως, η σχέση με το φαγητό μπορεί να γίνει πηγή έντονης ψυχολογικής δυσφορίας. Η αίσθηση απώλειας ελέγχου, η ενοχή μετά το φαγητό και η συνεχής ενασχόληση με το βάρος και την εικόνα του σώματος μπορεί να επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητα.
Η ψυχογενής βουλιμία και η διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας είναι δύο διαφορετικές διατροφικές διαταραχές. Παρότι έχουν κοινά χαρακτηριστικά, διαφέρουν σε σημαντικά σημεία και χρειάζονται κατάλληλη αξιολόγηση και υποστήριξη.
Τι είναι η ψυχογενής βουλιμία;
Η ψυχογενής βουλιμία χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας, κατά τα οποία το άτομο καταναλώνει μεγάλη ποσότητα τροφής σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα και αισθάνεται ότι δεν μπορεί να ελέγξει το φαγητό ή να σταματήσει.
Τα επεισόδια αυτά συνοδεύονται από επαναλαμβανόμενες αντισταθμιστικές συμπεριφορές, με σκοπό την αποφυγή αύξησης του βάρους, όπως:
Πρόκληση εμετού.
Κατάχρηση καθαρτικών ή διουρητικών.
Παρατεταμένη νηστεία ή αυστηρός περιορισμός της τροφής.
Υπερβολική σωματική άσκηση ως αντιστάθμιση της πρόσληψης τροφής.
Για τη διάγνωση της ψυχογενούς βουλιμίας, τα επεισόδια υπερφαγίας και οι αντισταθμιστικές συμπεριφορές πρέπει να εμφανίζονται, κατά μέσο όρο, τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα για διάστημα τριών μηνών. Η διάγνωση, ωστόσο, δεν βασίζεται μόνο σε αυτά τα χαρακτηριστικά, αλλά απαιτεί συνολική κλινική αξιολόγηση.
Το άτομο μπορεί να βιώνει έντονη ντροπή, ενοχή και φόβο σχετικά με το βάρος και την εικόνα του σώματός του. Συχνά, η αυτοαξιολόγησή του επηρεάζεται δυσανάλογα από την εμφάνιση και το βάρος του.
Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι η ψυχογενής βουλιμία δεν είναι πάντοτε εμφανής από την εξωτερική εμφάνιση. Το σωματικό βάρος ενός ανθρώπου δεν αρκεί για να επιβεβαιώσει ή να αποκλείσει την ύπαρξη διατροφικής διαταραχής.
Τι είναι η διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας;
Η διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενα επεισόδια κατά τα οποία το άτομο καταναλώνει μεγάλη ποσότητα τροφής, βιώνοντας απώλεια ελέγχου.
Κατά τη διάρκεια ενός επεισοδίου μπορεί:
Να τρώει πολύ γρήγορα.
Να συνεχίζει να τρώει ακόμη και όταν αισθάνεται έντονο κορεσμό.
Να καταναλώνει τροφή χωρίς να αισθάνεται σωματική πείνα.
Να προτιμά να τρώει μόνο του, λόγω αμηχανίας ή ντροπής.
Να αισθάνεται ενοχή, στενοχώρια ή απογοήτευση μετά το επεισόδιο.
Η βασική διαφορά από τη βουλιμία είναι ότι στη διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας δεν εμφανίζονται συστηματικά οι αντισταθμιστικές συμπεριφορές που χαρακτηρίζουν τη βουλιμία, όπως η πρόκληση εμετού ή η κατάχρηση καθαρτικών.
Η περιστασιακή κατανάλωση μεγαλύτερης ποσότητας φαγητού δεν ταυτίζεται με τη διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας. Για τη διάγνωση απαιτείται να αξιολογηθούν η συχνότητα και η διάρκεια των επεισοδίων, η απώλεια ελέγχου και η ψυχολογική επιβάρυνση.
Τι μπορεί να βρίσκεται πίσω από αυτές τις συμπεριφορές;
Οι διατροφικές διαταραχές δεν έχουν μία και μοναδική αιτία. Συνήθως αναπτύσσονται μέσα από την αλληλεπίδραση βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων. Κανένας μεμονωμένος παράγοντας δεν μπορεί από μόνος του να εξηγήσει την εμφάνισή τους.
Ορισμένοι παράγοντες που μπορεί να σχετίζονται με την εμφάνιση ή τη διατήρησή τους είναι:
Συναισθηματικές δυσκολίες: Το άγχος, η θλίψη, η μοναξιά, η ένταση και η δυσκολία διαχείρισης συναισθημάτων μπορεί να συνδέονται με επεισόδια υπερφαγίας.
Αυστηροί διατροφικοί περιορισμοί: Η εναλλαγή ανάμεσα στη στέρηση και στην υπερφαγία μπορεί να ενισχύσει έναν επαναλαμβανόμενο κύκλο δυσκολίας γύρω από το φαγητό.
Αρνητική εικόνα σώματος: Η έντονη δυσαρέσκεια για το σώμα, ο φόβος αύξησης βάρους και η σύνδεση της προσωπικής αξίας με την εμφάνιση μπορεί να επιβαρύνουν τη σχέση με το φαγητό.
Ψυχοκοινωνικές επιρροές: Η κριτική για την εμφάνιση, ο κοινωνικός στιγματισμός, οι συγκρίσεις και οι μη ρεαλιστικές προσδοκίες σχετικά με το σώμα μπορεί να συμβάλουν στη διαμόρφωση δυσλειτουργικών αντιλήψεων.
Οι παραπάνω παράγοντες δεν αποτελούν από μόνοι τους αιτίες ή διαγνωστικά κριτήρια. Κάθε άνθρωπος έχει τη δική του ιστορία και χρειάζεται εξατομικευμένη κατανόηση.
Ο φαύλος κύκλος της ενοχής και του περιορισμού
Ένα άτομο που δυσκολεύεται με τη σχέση του με το φαγητό μπορεί να εγκλωβιστεί σε έναν επαναλαμβανόμενο κύκλο.
Αρχικά, προσπαθεί να ελέγξει αυστηρά τη διατροφή του, θέτοντας κανόνες και απαγορεύσεις. Κάποια στιγμή, η ένταση, η στέρηση ή άλλοι παράγοντες μπορεί να οδηγήσουν σε ένα επεισόδιο υπερφαγίας. Ακολουθούν συχνά ενοχή, ντροπή και απογοήτευση.
Στην προσπάθειά του να επανακτήσει τον έλεγχο, μπορεί να καταφύγει ξανά σε αυστηρότερους περιορισμούς ή άλλες αντισταθμιστικές συμπεριφορές. Έτσι, ο κύκλος επαναλαμβάνεται.
Η δυσκολία αυτή δεν αποτελεί ένδειξη έλλειψης θέλησης ή χαρακτήρα. Είναι ένα σύνθετο πρόβλημα που χρειάζεται κατανόηση και κατάλληλη αντιμετώπιση.
Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία;
Η αντιμετώπιση των διατροφικών διαταραχών χρειάζεται κατάλληλη αξιολόγηση και συχνά συνεργασία διαφορετικών ειδικοτήτων, όπως ψυχιάτρου, ψυχολόγου και διαιτολόγου με εμπειρία στις διατροφικές διαταραχές.
Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία μπορεί να συμβάλει:
Στην αναγνώριση των συναισθημάτων και των καταστάσεων που συνδέονται με τις δυσκολίες γύρω από το φαγητό.
Στην κατανόηση των σκέψεων και των πεποιθήσεων σχετικά με το βάρος, την εμφάνιση και την προσωπική αξία.
Στην ανάπτυξη πιο λειτουργικών τρόπων διαχείρισης του άγχους και των δύσκολων συναισθημάτων.
Στη σταδιακή μείωση της αυτοκριτικής, της ντροπής και της ενοχής.
Στην ενίσχυση μιας πιο σταθερής και ισορροπημένης σχέσης με το φαγητό και το σώμα.
Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία ειδικά προσαρμοσμένη στις διατροφικές διαταραχές (CBT-ED) αποτελεί μία από τις τεκμηριωμένες θεραπευτικές προσεγγίσεις για τη βουλιμία και τη διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας.
Παράλληλα, η ιατρική αξιολόγηση είναι σημαντική, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν συμπεριφορές όπως οι επαναλαμβανόμενοι εμετοί, η κατάχρηση καθαρτικών ή η έντονη στέρηση τροφής, καθώς μπορεί να προκύψουν σοβαρές επιπτώσεις στη σωματική υγεία.
Η αναζήτηση βοήθειας είναι ένα σημαντικό πρώτο βήμα
Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να μιλήσουν για τη σχέση τους με το φαγητό. Μπορεί να φοβούνται ότι θα κριθούν, να αισθάνονται ντροπή ή να πιστεύουν ότι θα έπρεπε να μπορούν να διαχειριστούν την κατάσταση μόνοι τους.
Ωστόσο, οι διατροφικές διαταραχές δεν αποτελούν προσωπική αποτυχία. Είναι καταστάσεις που μπορούν να αντιμετωπιστούν με την κατάλληλη υποστήριξη.
Δεν χρειάζεται να περιμένει κανείς μέχρι η δυσκολία να γίνει αφόρητη για να ζητήσει βοήθεια. Η έγκαιρη αναγνώριση και η κατάλληλη θεραπευτική παρέμβαση μπορούν να κάνουν ουσιαστική διαφορά.
Η σχέση μας με το φαγητό δεν χρειάζεται να καθορίζεται από τον φόβο, την ενοχή και την ανάγκη για διαρκή έλεγχο. Μπορεί να γίνει μια σχέση φροντίδας, κατανόησης και σεβασμού προς τον εαυτό μας.
Βιβλιογραφία
American Psychiatric Association. (2023). The American Psychiatric Association practice guideline for the treatment of patients with eating disorders. The American Journal of Psychiatry, 180(2), 167–171. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.23180001
National Institute for Health and Care Excellence. (2017). Eating disorders: Recognition and treatment (NICE guideline NG69). https://www.nice.org.uk/guidance/ng69
Μυρτώ Σεγρέδου, BSc, MSc, Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπεύτρια
📍 Ο χώρος μου βρίσκεται στην Κηφισιά Αττικής και προσφέρω συνεδρίες τόσο δια ζώσης όσο και online προσφέροντας έναν ασφαλή και υποστηρικτικό χώρο για όποιον θέλει να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του και να ενισχύσει την ψυχική του ανθεκτικότητα.
